प्रवेशः - सुभाषितम् #06
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
फलान्यापि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव ॥
| विषयः | विवरणम् |
|---|---|
| अन्वयः | (वृक्षाः) अन्यस्य छायां कुर्वन्ति । (परन्तु ते) स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति । (तेषां) फलानि अपि परार्थाय (सन्ति) । (अतः) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव (सन्ति) । |
| Purport | (The trees,) provide shade for others. (But, they,) on (their) own accord, stand in the heat / sunshine. (Their) fruits as well, are for the sake of others. (Therefore,) the trees, are like good people. |
(वृक्षाः) अन्यस्य छायां कुर्वन्ति
((the trees,) provide shade for others)वृक्षाः
वृक्ष / पुं / प्र.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](trees)
| वृक्ष / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः |
| द्वितीया | वृक्षम् | वृक्षौ | वृक्षान् |
| तृतीया | वृक्षेण | वृक्षाभयाम् | वृक्षैः |
| चतुर्थी | वृक्षाय | वृक्षाभयाम् | वृक्षेभ्यः |
| पञ्चमी | वृक्षात् / द् | वृक्षाभयाम् | वृक्षेभ्यः |
| षष्ठी | वृक्षस्य | वृक्षयोः | वृक्षाणाम् |
| सप्तमी | वृक्षे | वृक्षयोः | वृक्षेषु |
| सम्बोधन | वृक्ष | वृक्षौ | वृक्षाः |
पद-विवरणम् :-
- व्रश्च् + स (उणा० ३|०६६) = वृक्ष / पुं (-क्षः) ।
(tree)वृक्ष / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा वृक्षः वृक्षौ वृक्षाः द्वितीया वृक्षम् वृक्षौ वृक्षान् तृतीया वृक्षेण वृक्षाभयाम् वृक्षैः चतुर्थी वृक्षाय वृक्षाभयाम् वृक्षेभ्यः पञ्चमी वृक्षात् / द् वृक्षाभयाम् वृक्षेभ्यः षष्ठी वृक्षस्य वृक्षयोः वृक्षाणाम् सप्तमी वृक्षे वृक्षयोः वृक्षेषु सम्बोधन वृक्ष वृक्षौ वृक्षाः - व्रश्च् [ओँव्रस्चूँ छेदने ; तुदादिः ; परस्मैपदी ; सकर्मकः ; वेट्]
(to cut, to make a hole, to tear)
अन्यस्य छायाम्
(shade for others)अन्यस्य
अन्य / पुं / ष.वि / ए.व [शब्द-रूपम्](for other's sake)
| अन्य / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अन्यः | अन्यौ | अन्ये |
| द्वितीया | अन्यम् | अन्यौ | अन्यान् |
| तृतीया | अन्येन | अन्याभयाम् | अन्यैः |
| चतुर्थी | अन्यस्मै | अन्याभयाम् | अन्येभ्यः |
| पञ्चमी | अन्यस्मात् / द् | अन्याभयाम् | अन्येभ्यः |
| षष्ठी | अन्यस्य | अन्ययोः | अन्येषाम् |
| सप्तमी | अन्यस्मिन् | अन्ययोः | अन्येषु |
पद-विवरणम् :-
- अन्य / त्रि (-यः-या-यत्) ।
(another, other than, else, different from, opposed to)अन्य / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा अन्यः अन्यौ अन्ये द्वितीया अन्यम् अन्यौ अन्यान् तृतीया अन्येन अन्याभयाम् अन्यैः चतुर्थी अन्यस्मै अन्याभयाम् अन्येभ्यः पञ्चमी अन्यस्मात् / द् अन्याभयाम् अन्येभ्यः षष्ठी अन्यस्य अन्ययोः अन्येषाम् सप्तमी अन्यस्मिन् अन्ययोः अन्येषु अन्या / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा अन्या अन्ये अन्याः द्वितीया अन्याम् अन्ये अन्याः तृतीया अन्यया अन्याभ्याम् अन्याभिः चतुर्थी अन्यस्यै अन्याभ्याम् अन्याभ्यः पञ्चमी अन्यस्याः अन्याभ्याम् अन्याभ्यः षष्ठी अन्यस्याः अन्ययोः अन्यासाम् सप्तमी अन्यस्याम् अन्ययोः अन्यासु अन्य / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा अन्यत् / द् अन्ये अन्यानि द्वितीया अन्यत् / द् अन्ये अन्यानि तृतीया अन्येन अन्याभयाम् अन्यैः चतुर्थी अन्यस्मै अन्याभयाम् अन्येभ्यः पञ्चमी अन्यस्मात् / द् अन्याभयाम् अन्येभ्यः षष्ठी अन्यस्य अन्ययोः अन्येषाम् सप्तमी अन्यस्मिन् अन्ययोः अन्येषु
छायाम्
छाया / स्त्री / द्वि.वि / ए.व [शब्द-रूपम्]([1] shade, shadow; [2] wife of the sun)
| छाया / स्त्री | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | छाया | छाये | छायाः |
| द्वितीया | छायाम् | छाये | छायाः |
| तृतीया | छायया | छायाभ्याम् | छायाभिः |
| चतुर्थी | छायायै | छायाभ्याम् | छायाभ्यः |
| पञ्चमी | छायायाः | छायाभ्याम् | छायाभ्यः |
| षष्ठी | छायायाः | छाययोः | छायानाम् |
| सप्तमी | छायायाम् | छाययोः | छायासु |
| सम्बोधन | छाये | छाये | छायाः |
पद-विवरणम् :-
- छो + यः (उणा० ४|१०९) = छाया / स्त्री (-या) ।
([1] shade, shadow; [2] wife of the sun)छाया / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा छाया छाये छायाः द्वितीया छायाम् छाये छायाः तृतीया छायया छायाभ्याम् छायाभिः चतुर्थी छायायै छायाभ्याम् छायाभ्यः पञ्चमी छायायाः छायाभ्याम् छायाभ्यः षष्ठी छायायाः छाययोः छायानाम् सप्तमी छायायाम् छाययोः छायासु सम्बोधन छाये छाये छायाः - छो [छो छेदने ; दिवादिः ; परस्मैपदी ; सकर्मकः ; अनिट्]
(to cut, to mow)
कुर्वन्ति
कृ + कर्तरि लँट् / प्र.पु / ब.व [धातु-रूपम्](do)
| कृ + कर्तरि लँट् | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम-पुरुषः | करोति | कुरुतः | कुर्वन्ति |
| मध्यम-पुरुषः | करोषि | कुरुथः | कुरुथ |
| उत्तम-पुरुषः | करोमि | कुर्वः | कुर्मः |
धातु-विवरणम् :-
- कृ [डुकृञ् करणे ; तनादिः ; उभयपदी ; सकर्मकः ; अनिट्]
(to do, to act, to make)
(परन्तु ते) स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति
((but they,) on (their) own accord, stand in the heat / sunshine)परन्तु
परन्तु / अव्ययम्(but)
पद-विवरणम् :-
- परन्तु / अव्ययम् ।
(but)
ते
तद् / पुं / प्र.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](they)
| तद् / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सः | तौ | ते |
| द्वितीया | तम् | तौ | तान् |
| तृतीया | तेन | ताभ्याम् | तैः |
| चतुर्थी | तस्मै | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| पञ्चमी | तस्मात् / द् | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| षष्ठी | तस्य | तयोः | तेषाम् |
| सप्तमी | तस्मिन् | तयोः | तेषु |
पद-विवरणम् :-
- तद् / त्रि (-सः-सा-तत्) ।
((m) he, (f) she, (n) it)तद् / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सः तौ ते द्वितीया तम् तौ तान् तृतीया तेन ताभ्याम् तैः चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्मात् / द् ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु तद् / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सा ते ताः द्वितीया ताम् ते ताः तृतीया तया ताभ्याम् ताभिः चतुर्थी तस्यै ताभ्याम् ताभ्यः पञ्चमी तस्याः ताभ्याम् ताभ्यः षष्ठी तस्याः तयोः तासाम् सप्तमी तस्याम् तयोः तासु तद् / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा तत् / द् ते तानि द्वितीया तत् / द् ते तानि तृतीया तेन ताभ्याम् तैः चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्मात् / द् ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु
स्वयम्
स्वयम् / अव्ययम्(on one's own accord, of one's own self, voluntarily, naturally)
पद-विवरणम् :-
- स्वयम् / अव्ययम् ।
(on one's own accord, of one's own self, voluntarily, naturally)
आतपे
आतप / पुं / स.वि / ए.व [शब्द-रूपम्](in the heat, in the sunshine)
| आतप / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आतपः | आतपौ | आतपाः |
| द्वितीया | आतपम् | आतपौ | आतपान् |
| तृतीया | आतपेन | आतपाभयाम् | आतपैः |
| चतुर्थी | आतपाय | आतपाभयाम् | आतपेभ्यः |
| पञ्चमी | आतपात् / द् | आतपाभयाम् | आतपेभ्यः |
| षष्ठी | आतपस्य | आतपयोः | आतपानाम् |
| सप्तमी | आतपे | आतपयोः | आतपेषु |
| सम्बोधन | आतप | आतपौ | आतपाः |
पद-विवरणम् :-
- आङ् + तप् + अच् (सूत्र० ३|१|१३४) = आतप / पुं (-पः) ।
(heat, sunshine)आतप / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा आतपः आतपौ आतपाः द्वितीया आतपम् आतपौ आतपान् तृतीया आतपेन आतपाभयाम् आतपैः चतुर्थी आतपाय आतपाभयाम् आतपेभ्यः पञ्चमी आतपात् / द् आतपाभयाम् आतपेभ्यः षष्ठी आतपस्य आतपयोः आतपानाम् सप्तमी आतपे आतपयोः आतपेषु सम्बोधन आतप आतपौ आतपाः - तप् [तपँ सन्तापे ; भ्वादिः ; परस्मैपदी ; सकर्मकः ; अनिट्]
(to be angry, to burn, to become hot, to envy, to glow, to shine, to perform penance, to heat, to suffer pain, to hurt)
तिष्ठन्ति
स्था + कर्तरि लँट् / प्र.पु / ब.व [धातु-रूपम्](stay, stand)
| स्था + कर्तरि लँट् | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम-पुरुषः | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति |
| मध्यम-पुरुषः | तिष्ठसि | तिष्ठथः | तिष्ठथ |
| उत्तम-पुरुषः | तिष्ठामि | तिष्ठावः | तिष्ठामः |
धातु-विवरणम् :-
- स्था [ष्ठा गतिनिवृत्तौ ; भ्वादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; अनिट्]
(to stay, to stand)
(तेषां) फलानि अपि परार्थाय (सन्ति)
((their) fruits as well, are for the sake of others)तेषाम् फलानि अपि
(their fruits as well)तेषाम्
तद् / पुं / ष.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](their, of them)
| तद् / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सः | तौ | ते |
| द्वितीया | तम् | तौ | तान् |
| तृतीया | तेन | ताभ्याम् | तैः |
| चतुर्थी | तस्मै | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| पञ्चमी | तस्मात् / द् | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| षष्ठी | तस्य | तयोः | तेषाम् |
| सप्तमी | तस्मिन् | तयोः | तेषु |
पद-विवरणम् :-
- तद् / त्रि (-सः-सा-तत्) ।
((m) he, (f) she, (n) it)तद् / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सः तौ ते द्वितीया तम् तौ तान् तृतीया तेन ताभ्याम् तैः चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्मात् / द् ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु तद् / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सा ते ताः द्वितीया ताम् ते ताः तृतीया तया ताभ्याम् ताभिः चतुर्थी तस्यै ताभ्याम् ताभ्यः पञ्चमी तस्याः ताभ्याम् ताभ्यः षष्ठी तस्याः तयोः तासाम् सप्तमी तस्याम् तयोः तासु तद् / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा तत् / द् ते तानि द्वितीया तत् / द् ते तानि तृतीया तेन ताभ्याम् तैः चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्मात् / द् ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु
फलानि
फल / नपुं / द्वि.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](fruits)
| फल / नपुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | फलम् | फले | फलानि |
| द्वितीया | फलम् | फले | फलानि |
| तृतीया | फलेन | फलाभयाम् | फलैः |
| चतुर्थी | फलाय | फलाभयाम् | फलेभ्यः |
| पञ्चमी | फलात् / द् | फलाभयाम् | फलेभ्यः |
| षष्ठी | फलस्य | फलयोः | फलानाम् |
| सप्तमी | फले | फलयोः | फलेषु |
| सम्बोधन | फल | फले | फलानि |
पद-विवरणम् :-
- फल् + अच् (सूत्र० ३|१|१३४) = फल / नपुं (-लं) ।
([1] fruit (in general); [2] fruit, (metaphorically,) result, produce, consequence)फल / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा फलम् फले फलानि द्वितीया फलम् फले फलानि तृतीया फलेन फलाभयाम् फलैः चतुर्थी फलाय फलाभयाम् फलेभ्यः पञ्चमी फलात् / द् फलाभयाम् फलेभ्यः षष्ठी फलस्य फलयोः फलानाम् सप्तमी फले फलयोः फलेषु सम्बोधन फल फले फलानि - फल् [फलँ निष्पत्तौ ; भ्वादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; सेट्]
(to succeed, to complete, to conclude, to get good results)
अपि
अपि / अव्ययम्(even, also, too)
पद-विवरणम् :-
- अपि / अव्ययम् ।
(even, also, too)
परार्थाय
परार्थ / पुं / च.वि / ए.व [शब्द-रूपम्](for the sake of others)
| परार्थ / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | परार्थः | परार्थौ | परार्थाः |
| द्वितीया | परार्थम् | परार्थौ | परार्थान् |
| तृतीया | परार्थेन | परार्थाभयाम् | परार्थैः |
| चतुर्थी | परार्थाय | परार्थाभयाम् | परार्थेभ्यः |
| पञ्चमी | परार्थात् / द् | परार्थाभयाम् | परार्थेभ्यः |
| षष्ठी | परार्थस्य | परार्थयोः | परार्थानाम् |
| सप्तमी | परार्थे | परार्थयोः | परार्थेषु |
| सम्बोधन | परार्थ | परार्थौ | परार्थाः |
पद-विवरणम् :-
- [चतुर्थी-तत्-पुरुष-समासः]
पराय इदम् इति परार्थम्, तस्मै परार्थाय । परार्थ / त्रि (-थः-था-थं) ।
(for the sake of others)परार्थ / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा परार्थः परार्थौ परार्थाः द्वितीया परार्थम् परार्थौ परार्थान् तृतीया परार्थेन परार्थाभयाम् परार्थैः चतुर्थी परार्थाय परार्थाभयाम् परार्थेभ्यः पञ्चमी परार्थात् / द् परार्थाभयाम् परार्थेभ्यः षष्ठी परार्थस्य परार्थयोः परार्थानाम् सप्तमी परार्थे परार्थयोः परार्थेषु सम्बोधन परार्थ परार्थौ परार्थाः परार्था / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा परार्था परार्थे परार्थाः द्वितीया परार्थाम् परार्थे परार्थाः तृतीया परार्थया परार्थाभ्याम् परार्थाभिः चतुर्थी परार्थायै परार्थाभ्याम् परार्थाभ्यः पञ्चमी परार्थायाः परार्थाभ्याम् परार्थाभ्यः षष्ठी परार्थायाः परार्थयोः परार्थानाम् सप्तमी परार्थायाम् परार्थयोः परार्थासु सम्बोधन परार्थे परार्थे परार्थाः परार्थ / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा परार्थम् परार्थे परार्थानि द्वितीया परार्थम् परार्थे परार्थानि तृतीया परार्थेन परार्थाभयाम् परार्थैः चतुर्थी परार्थाय परार्थाभयाम् परार्थेभ्यः पञ्चमी परार्थात् / द् परार्थाभयाम् परार्थेभ्यः षष्ठी परार्थस्य परार्थयोः परार्थानाम् सप्तमी परार्थे परार्थयोः परार्थेषु सम्बोधन परार्थ परार्थे परार्थानि - पर / त्रि (-रः-रा-रं) ।
([1] (of place) farther, remoter, ulterior, opposite (shore), next (life); [2] (of time) past, previous, former, ancient, old, future, subsequent, following, after, later, latest, extreme (age), high (time); [3] (of amount) exceeding, more than, remaining over; [4] (of sequence) following, coming next after, last; [5] (of repeated sequence) each, successive; [6] (of degree) superior than, higher than, better than, worse than, rarely, supreme, pre-eminent, beyond, surpassing, superior, better, best, utmost, deepest, greatest; [7] (of range) transcending; [8] (of relation) (a) other, different from; (b) alien, strange, estranged, hostile, foe, enemy, inimical, adverse, extreme)पर / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा परः परौ पराः द्वितीया परम् परौ परान् तृतीया परेण पराभयाम् परैः चतुर्थी पराय पराभयाम् परेभ्यः पञ्चमी परात् / द् पराभयाम् परेभ्यः षष्ठी परस्य परयोः पराणाम् सप्तमी परे परयोः परेषु सम्बोधन पर परौ पराः परा / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा परा परे पराः द्वितीया पराम् परे पराः तृतीया परया पराभ्याम् पराभिः चतुर्थी परायै पराभ्याम् पराभ्यः पञ्चमी परायाः पराभ्याम् पराभ्यः षष्ठी परायाः परयोः पराणाम् सप्तमी परायाम् परयोः परासु सम्बोधन परे परे पराः पर / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा परम् परे पराणि द्वितीया परम् परे पराणि तृतीया परेण पराभयाम् परैः चतुर्थी पराय पराभयाम् परेभ्यः पञ्चमी परात् / द् पराभयाम् परेभ्यः षष्ठी परस्य परयोः पराणाम् सप्तमी परे परयोः परेषु सम्बोधन पर परे पराणि - अर्थ + घञ् (सूत्र० ३|३|१८) = अर्थ / पुं (-थः) ।
([1] meaning, purpose, significance; [2] wealth, property, substance)अर्थ / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा अर्थः अर्थौ अर्थाः द्वितीया अर्थम् अर्थौ अर्थान् तृतीया अर्थेन अर्थाभयाम् अर्थैः चतुर्थी अर्थाय अर्थाभयाम् अर्थेभ्यः पञ्चमी अर्थात् / द् अर्थाभयाम् अर्थेभ्यः षष्ठी अर्थस्य अर्थयोः अर्थानाम् सप्तमी अर्थे अर्थयोः अर्थेषु सम्बोधन अर्थ अर्थौ अर्थाः - अर्थ [अर्थ उपयाच्ञायाम् ; चुरादिः ; आत्मनेपदी ; सकर्मकः ; सेट्]
(to beg, to request)
सन्ति
अस् + कर्तरि लँट् / प्र.पु / ब.व [धातु-रूपम्](are)
| अस् + कर्तरि लँट् | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम-पुरुषः | अस्ति | स्तः | सन्ति |
| मध्यम-पुरुषः | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तम-पुरुषः | अस्मि | स्वः | स्मः |
धातु-विवरणम् :-
- अस् [असँ भुवि ; अदादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; सेट्]
(to be, to exist)
(अतः) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव (सन्ति)
((therefore,) the trees, are like good people)अतः
अतः / अव्ययम्(hence)
पद-विवरणम् :-
- एतद् + तसिल् (सूत्र० ५|३|७) = अतः / अव्ययम् ।
(hence) - एतद् / त्रि (-एषः-एषा-एतत्) ।
((m) he, (f) she, (n) it)एतद् / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा एषः एतौ एते द्वितीया एनम् / एतम् एनौ / एतौ एनान् / एतान् तृतीया एनेन / एतेन एताभ्याम् एतैः चतुर्थी एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः पञ्चमी एतस्मात् / द् एताभ्याम् एतेभ्यः षष्ठी एतस्य एनयोः / एतयोः एतेषाम् सप्तमी एतस्मिन् एनयोः / एतयोः एतेषु एतद् / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा एषा एते एताः द्वितीया एनाम् / एताम् एने / एते एनाः / एताः तृतीया एनया / एतया एताभ्याम् एताभिः चतुर्थी एतस्यै एताभ्याम् एताभ्यः पञ्चमी एतस्याः एताभ्याम् एताभ्यः षष्ठी एतस्याः एनयोः / एतयोः एतासाम् सप्तमी एतस्याम् एनयोः / एतयोः एतासु एतद् / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा एतत् / द् एते एतानि द्वितीया एनत् / द् / एतत् / द् एने / एते एनानि / एतानि तृतीया एनेन / एतेन एताभ्याम् एतैः चतुर्थी एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः पञ्चमी एतस्मात् / द् एताभ्याम् एतेभ्यः षष्ठी एतस्य एनयोः / एतयोः एतेषाम् सप्तमी एतस्मिन् एनयोः / एतयोः एतेषु
वृक्षाः
वृक्ष / पुं / प्र.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](trees)
| वृक्ष / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः |
| द्वितीया | वृक्षम् | वृक्षौ | वृक्षान् |
| तृतीया | वृक्षेण | वृक्षाभयाम् | वृक्षैः |
| चतुर्थी | वृक्षाय | वृक्षाभयाम् | वृक्षेभ्यः |
| पञ्चमी | वृक्षात् / द् | वृक्षाभयाम् | वृक्षेभ्यः |
| षष्ठी | वृक्षस्य | वृक्षयोः | वृक्षाणाम् |
| सप्तमी | वृक्षे | वृक्षयोः | वृक्षेषु |
| सम्बोधन | वृक्ष | वृक्षौ | वृक्षाः |
पद-विवरणम् :-
- व्रश्च् + स (उणा० ३|०६६) = वृक्ष / पुं (-क्षः) ।
(tree)वृक्ष / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा वृक्षः वृक्षौ वृक्षाः द्वितीया वृक्षम् वृक्षौ वृक्षान् तृतीया वृक्षेण वृक्षाभयाम् वृक्षैः चतुर्थी वृक्षाय वृक्षाभयाम् वृक्षेभ्यः पञ्चमी वृक्षात् / द् वृक्षाभयाम् वृक्षेभ्यः षष्ठी वृक्षस्य वृक्षयोः वृक्षाणाम् सप्तमी वृक्षे वृक्षयोः वृक्षेषु सम्बोधन वृक्ष वृक्षौ वृक्षाः - व्रश्च् [ओँव्रस्चूँ छेदने ; तुदादिः ; परस्मैपदी ; सकर्मकः ; वेट्]
(to cut, to make a hole, to tear)
सत्पुरुषाः इव
(like good people)सत्पुरुषाः
सत्पुरुष / पुं / प्र.वि / ब.व [शब्द-रूपम्](good people (plural))
| सत्पुरुष / पुं | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सत्पुरुषः | सत्पुरुषौ | सत्पुरुषाः |
| द्वितीया | सत्पुरुषम् | सत्पुरुषौ | सत्पुरुषान् |
| तृतीया | सत्पुरुषेण | सत्पुरुषाभयाम् | सत्पुरुषैः |
| चतुर्थी | सत्पुरुषाय | सत्पुरुषाभयाम् | सत्पुरुषेभ्यः |
| पञ्चमी | सत्पुरुषात् / द् | सत्पुरुषाभयाम् | सत्पुरुषेभ्यः |
| षष्ठी | सत्पुरुषस्य | सत्पुरुषयोः | सत्पुरुषाणाम् |
| सप्तमी | सत्पुरुषे | सत्पुरुषयोः | सत्पुरुषेषु |
| सम्बोधन | सत्पुरुष | सत्पुरुषौ | सत्पुरुषाः |
पद-विवरणम् :-
- [विशेषण-पूर्व-पद-कर्मधारय-समासः]
सन्तः च ते पुरुषाः च इति सत्पुरुषाः । सत्पुरुष / पुं (-षः) ।
सन्तः पुरुषाः इति सत्पुरुषाः । सत्पुरुष / पुं (-षः) ।
(good people (plural))सत्पुरुष / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा सत्पुरुषः सत्पुरुषौ सत्पुरुषाः द्वितीया सत्पुरुषम् सत्पुरुषौ सत्पुरुषान् तृतीया सत्पुरुषेण सत्पुरुषाभयाम् सत्पुरुषैः चतुर्थी सत्पुरुषाय सत्पुरुषाभयाम् सत्पुरुषेभ्यः पञ्चमी सत्पुरुषात् / द् सत्पुरुषाभयाम् सत्पुरुषेभ्यः षष्ठी सत्पुरुषस्य सत्पुरुषयोः सत्पुरुषाणाम् सप्तमी सत्पुरुषे सत्पुरुषयोः सत्पुरुषेषु सम्बोधन सत्पुरुष सत्पुरुषौ सत्पुरुषाः - अस् + शतृँ (सूत्र० ३|२|१२४) = सत् / त्रि (-न्-ती-त्) ।
([1] best, excellent; [2] good, virtuous; [3] venerable, respectable)सत् / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सन् सन्तौ सन्तः द्वितीया सन्तम् सन्तौ सतः तृतीया सता सद्भ्याम् सद्भिः चतुर्थी सते सद्भ्याम् सद्भ्यः पञ्चमी सतः सद्भ्याम् सद्भ्यः षष्ठी सतः सतोः सताम् सप्तमी सति सतोः सत्सु सम्बोधन सन् सन्तौ सन्तः सती / स्त्री एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सती सत्यौ सत्यः द्वितीया सतीम् सत्यौ सतीः तृतीया सत्या सतीभ्याम् सतीभिः चतुर्थी सत्यै सतीभ्याम् सतीभ्यः पञ्चमी सत्याः सतीभ्याम् सतीभ्यः षष्ठी सत्याः सत्योः सतीनाम् सप्तमी सत्याम् सत्योः सतीषु सम्बोधन सति सत्यौ सत्यः सत् / नपुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम् प्रथमा सत् / द् सती सन्ति द्वितीया सत् / द् सती सन्ति तृतीया सता सद्भ्याम् सद्भिः चतुर्थी सते सद्भ्याम् सद्भ्यः पञ्चमी सतः सद्भ्याम् सद्भ्यः षष्ठी सतः सतोः सताम् सप्तमी सति सतोः सत्सु सम्बोधन सत् / द् सन्ती सन्ति - अस् [असँ भुवि ; अदादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; सेट्]
(to be, to exist) - पुर् + कुषन् (उणा० ४|०७४) = पुरुष / पुं (-षः) ।
(man)पुरुष / पुं एक-वचनम् द्वि-वचनम् बहु-वचनम प्रथमा पुरुषः पुरुषौ पुरुषाः द्वितीया पुरुषम् पुरुषौ पुरुषान् तृतीया पुरुषेण पुरुषाभयाम् पुरुषैः चतुर्थी पुरुषाय पुरुषाभयाम् पुरुषेभ्यः पञ्चमी पुरुषात् / द् पुरुषाभयाम् पुरुषेभ्यः षष्ठी पुरुषस्य पुरुषयोः पुरुषाणाम् सप्तमी पुरुषे पुरुषयोः पुरुषेषु सम्बोधन पुरुष पुरुषौ पुरुषाः - पुर् [पुरँ अग्रगमने ; तुदादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; सेट्]
(to proceed, to lead, to go ahead)
इव
इव / अव्ययम्(like, as if, as it were, so to speak, almost, nearly, about)
पद-विवरणम् :-
- इव / अव्ययम् ।
(like, as if, as it were, so to speak, almost, nearly, about)
सन्ति
अस् + कर्तरि लँट् / प्र.पु / ब.व [धातु-रूपम्](are)
| अस् + कर्तरि लँट् | एक-वचनम् | द्वि-वचनम् | बहु-वचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम-पुरुषः | अस्ति | स्तः | सन्ति |
| मध्यम-पुरुषः | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तम-पुरुषः | अस्मि | स्वः | स्मः |
धातु-विवरणम् :-
- अस् [असँ भुवि ; अदादिः ; परस्मैपदी ; अकर्मकः ; सेट्]
(to be, to exist)
Comments
Post a Comment